Əhməd Ağaoğlunun “Üç mədəniyyət” əsəri müəllifin Malta sürgünündə olduğu dövrdə qələmə alınmışdır. Traktatda vaxtilə bəşər sivilizasiyasının mərkəzi olmuş Şərqin geriləməsi, tənəzzülə uğraması və mədəniyyətlərin niyə irəliləyib, hansı səbəbdən geridə qalması məsələləri dərindən araşdırılır. Qısaca desək, əsərdə bəzi sivilizasiyaların niyə qalib, digərlərinin isə niyə məğlub olduğu sualına cavab axtarılır.
Mədəniyyət Təsnifatı və Əsas Tezislər
Əsər ilkin mədəniyyət anlayışının aydınlaşdırılması ilə başlayır. Hər kəs tərəfindən fərqli cür yozula bilən bu ifadə qısaca həyat tərzi olaraq qiymətləndirilir. Ağaoğlu bəşər cəmiyyətini üç əsas qola bölür:
- Brahma (Şərq) sivilizasiyası: Hindistan, Çin və Yaponiyanı əhatə edən ən çoxməskunlaşmış sivilizasiya.
- Avropa (Qərb) sivilizasiyası: Yüksələn və dominant qüvvə kimi xarakterizə olunan sivilizasiya.
- İslam sivilizasiyası: Üçüncü əsas qrup.
Müəllif iddia edir ki, İslam və Şərq sivilizasiyaları güclü Qərb sivilizasiyası ilə müqayisədə hazırda məğlub vəziyyətdədir. O, bu reallığın gözardı edilməməsini, əksinə, mütləq şəkildə qəbul olunmasını vacib sayır. Ağaoğlu hesab edir ki, cəmiyyətlər köhnəlmiş ənənələrə kor-koranə bağlanmaq əvəzinə, mövcudluqlarını qorumaq üçün Qərb sivilizasiyasının nailiyyətlərini ayrı-ayrı hissələr şəklində deyil, bütöv bir sistem olaraq mənimsəməlidirlər.
Müəllif Qərb institutlarının qəbul edilməsinin milli kimliyə zərər vurub-vurmadığı məsələsinə də toxunur. O qeyd edir ki, güclü milli xarakter dayanıqlıdır və həqiqi tərəqqi məhz bu kimliyin təzahür etməsi üçün yeni imkanlar açır. Ağaoğlu Şərq cəmiyyətlərinə boş şüarlarla özlərini aldatmaqdan əl çəkməyi, sürətlə dəyişən dünyada rəqabət aparmaq üçün isə modernləşmə zərurəti ilə açıq şəkildə üzləşməyi çağırır.
Şərqin Tənəzzül Səbəbləri
Əhməd bəy Ağaoğlu millətin inkişaf etmək və həyat qabiliyyətini qoruyub saxlamaq əzminə mane olan əsas səbəbləri sərrastlıqla müəyyənləşdirir. Onun təhlilinə görə, durğunluq və dəyişikliklərə qarşı durmaq tənəzzülün başlanğıc nöqtəsidir:
- Dəyişikliklərdən qaçınma : Zəruri tərəqqi prosesini nəzərə almadan köhnəlmiş adət-ənənələrə sarılmaq qaçılmaz iflasa aparır. Modernləşmədən yayınıb keçmişə kor-koranə bağlananlar əslində məhvetmə siyasətinə üstünlük verirlər.
- Sivilizasiyanın parçalanmış şəkildə qəbul edilməsi: Sivilizasiyanın yalnız müəyyən ünsürlərini seçib götürmək və ya onu filtrlərdən keçirmək cəhdləri effektsizdir. Elm, ictimai quruluş və təfəkkür tərzini özündə birləşdirən bütöv bir kompleks olduğu üçün sivilizasiyanın qismən mənimsənilməsi heç bir real nəticə vermir.
- Özünüaldatma və səthilik: Milli problemlərin həllində boş nəzəriyyələrə, ritorikaya və ya “idarəi-məsləhət” (vəziyyəti idarə edib yola vermək) praktikasina əl atmaq həqiqi inkişafı əngəlləyir. Reallıqla üzləşmək əvəzinə yarımçıq addımlarla özünü aldatmaq daxili zəifliyin təzahürüdür.
- İntellektual dinamizmin olmaması: İntellektual və yaradıcı potensialı sönmüş, əldə etdiyi nailiyyətlər qlobal ideya bazarında rəqabətə tab gətirməyən cəmiyyətlər kimliklərini qorumaqda çətinlik çəkirlər. Millət dinamik mahiyyət daşımalıdır, onun məhvini şərtləndirən əsas amil isə ətalət və hərəkətsizlikdir.
Milli Kimlik Konsepsiyası
Ağaoğlunun milli kimlik anlayışı olduqca dərin və mütərəqqi xarakter daşıyır. O, milli kimliyin məhz dil, din və ya tarixi ənənələrə əsaslanan sərt, statik və ya dəyişməz bir konstrukt olduğunu qətiyyətlə rədd edir. Bu konsepsiyanın əsas istiqamətləri bunlardır:
- Dinamik kimlik: Ağaoğlu haqlı olaraq vurğulayır ki, millətlərin dini etiqadları, əxlaqi dəyərləri və hüquq sistemləri tarixi inkişaf prosesində dəyişməz qalmamışdır. Milli kimliyi yalnız bu sərt və statik elementlərlə məhdudlaşdırmaq onun təbii axarını boğmaq deməkdir.
- İnsan potensialının universallığı: Müəllif bəzi xalqlara aid edilən “donmuş”, geridəqalmış və ya “aşağı” milli xüsusiyyətlər mifini qətiyyətlə rədd edir. O iddia edir ki, bütün insan və cəmiyyətlər müasir sivilizasiyanın tələblərinə uyğunlaşmaq, elm və texnologiyanı mənimsəmək potensialına malikdir.
- Fəaliyyət vasitəsilə kimlik: Ağaoğluya görə, milli kimlıq qapalı qutuda saxlanılan passiv bir abstraksiya deyildir. O, yalnız həyatla fəal əlaqə qurmaqla, yaradıcılıq və tərəqqi prosesində özünü doğruldur. Başqa sivilizasiyadan mütərəqqi elementlər götürmək milli kimliyi əsla məhv etmir, əksinə, ona inkişaf etmək və yeni meydanlarda özünü ifadə etmək üçün geniş imkanlar yaradır.
- Bütövlük və uyğunlaşma: Millət öz varlığını qoruyub saxlamaq üçün Qərb sivilizasiyasını pərakəndə şəkildə, yəni seçmə üsulla deyil, elmi, zehni və sosial strukturları ilə birlikdə bütöv bir sistem şəklində mənimsəməlidir. Məhz bu cür əhatəli yanaşma cəmiyyətin həyat eşqini, iradəsini və qlobal rəqabət gücünü artırır.