Azərbaycan peşəkar teatrının təməli 1873-cü il martın 10-da qoyulub. Həmin gün Bakı Realnı Məktəbinin teatr həvəskarları truppası tərəfindən Mirzə Fətəli Axundzadənin “Sərgüzəşti-vəziri-xani Lənkəran” komediyası tamaşaya qoyulub. Bu tarixi hadisənin gerçəkləşməsində, milli maarifçiliyimizin öncülləri Həsən bəy Zərdabi və Nəcəf bəy Vəzirovun müstəsna xidmətləri olmuşdur.
Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin (AXC) qurulması milli teatrın fəaliyyətində yeni bir dirçəliş mərhələsi başlatdı. Bu dövrdə teatrın repertuarı Azərbaycan tarixi və milli azadlıq mübarizəsini tərənnüm edən əsərlərlə zənginləşdi. Cümhuriyyət hökumətinin bu sahədəki ən strateji addımı isə Azərbaycan Dövlət Teatrının təşkili oldu. Bu qərarla Azərbaycan peşəkar teatrı rəsmi olaraq dövlət statusu qazandı. Müstəqillik dövrünün ilk peşəkar səhnə işi kimi isə 1918-ci il noyabrın 4-də Nəriman Nərimanovun “Nadir şah” faciəsi izləyicilərə təqdim olundu.
Azərbaycanda özəl teatrlar fəaliyyət göstərsə də, əsas etibarilə onlar məhdud imkanlar çərçivəsində davamlı şəkildə və çoxsaylı tamaşaçı auditoriyasına çata bilmirlər. Son dövrlərdə bu qəbildən böyük səhnələrdə anşlaq tamaşaları ilə diqqət çəkən M-teatrını və ƏSA teatrını xüsusilə vurğulamaq lazımdır. M-teatrının Heydər Əliyev adına Sarayda nümayiş etdirdiyi tamaşalar “sold out” olur ki, bu da sevindirici haldır.
Dövlət Statistika Komitəsinin hesabatlarında yer alan məlumatlar əsasında Azərbaycanda peşəkar teatrlara olan marağı mövcud data vasitəsilə təhlil etməyə çalışacağıq. Azərbaycanda teatra olan bilet qiymətləri regionlarda 3–10 AZN, Bakıda isə 5–15 AZN aralığında dəyişir. Çəkilən xərclər və digər ölkələrlə müqayisə aparıldıqda bu qiymətləri normal hesab etmək olar. Heç kimə sirr deyil ki, Azərbaycanda teatrlara dövlət dəstəyi olmasa, yalnız bilet satışları hesabına fəaliyyətlərini davam etdirmək mümkün olmaz.
Statistik göstəricilərdə nominal əməkhaqqı ümumi rəqəmlərlə ifadə olunsa da, Bakı və regionlar arasındakı kəskin fərqlər diqqətdən qaçmamalıdır. Belə ki, paytaxtla digər bölgələr arasında adambaşına düşən gəlir fərqi 50%-dən çoxdur. Bu amil xüsusilə vacibdir, çünki ölkədəki teatrların yarıya yaxını məhz regionlarda yerləşir.
Teatra olan marağı təkcə gəlir səviyyəsi və maliyyə imkanları ilə əlaqələndirmək nə dərəcədə realdır — bu, müzakirə mövzusudur. Çünki son dövrlərdə urbanizasiyanın artmasına və teatr binalarının təmir olunmasına baxmayaraq, tamaşaçı sayı arzuolunan səviyyədə deyil. Bunun əsas səbəblərindən biri gənclərin və orta yaşlı insanların vərdişlərinin dəyişməsidir. Teatrlar marketinq fəaliyyətlərini lazımi səviyyədə icra etmir; bunun səbəbi isə, ehtimal ki, maliyyənin əsasən dövlət tərəfindən təmin olunması və kommersiya maraqlarının zəif olmasıdır. Repertuarların təkrarlanması, klassik mövzuların və köhnə tamaşaların uzun müddət afişalardan düşməməsi də tamaşaçı marağını azaldır. Bu amillər xüsusilə gənc nəslin diqqətini cəlb etmir və onları ekran qarşısından ayıraraq teatra gətirməkdə çətinlik yaradır.
Statistika Komitəsindən götürdüyümüz əsas məlumatlarda COVID-19 ilə əlaqədar olaraq 2020 və 2021-ci illərin göstəriciləri nəzərə alınmamışdır.
Years — İllər
Number of theaters — Teatrların sayı
Seating capacity — Oturacaq yerlərinin sayı (Tutum)
Attendance (thsd. persons) — Tamaşaçıların sayı (min nəfər)
Number of performances — Tamaşaların sayı
Employed population (thsd. persons) — Məşğul əhali (min nəfər)
Average monthly nominal wage AZN — Orta aylıq nominal əməkhaqqı (AZN)
Population size (thsd. persons) — Əhalinin sayı (min nəfər)
Urban (thsd. persons) — Şəhər əhalisi (min nəfər)
Rural (thsd. persons) — Kənd əhalisi (min nəfər)
İllərə görə teatr tamaşaçısının sayı
Məlumatlar göstərir ki, Azərbaycan teatrları son 15 ilin ən yüksək məhsuldarlığını 752 min tamaşaçı və 5244 tamaşa nümayişi ilə 2015-ci ildə yaşayıb. Cəmi 9 il ərzində tamaşaçı sayı 44.3% azalıb. Ən diqqətçəkən məqam isə budur ki, 2024-cü ilin göstəricisi (419 min) hətta 2010-cu ilin (540 min) göstəricisindən belə aşağıdır.
Ən kəskin ziddiyyət orta aylıq nominal əməkhaqqı ilə teatra maraq arasındakı tərs mütənasiblikdədir. Əhalinin nominal gəlirləri 3 dəfədən çox (204%) artdığı halda, teatr auditoriyası kiçilmişdir. Bu, problemin maliyyə çatışmazlığı deyil, teatrın müasir insanların “asudə vaxt büdcəsi” (time budget) uğrunda rəqabəti uduzması ilə bağlı olduğunu göstərir.
2010-cu il: Maaş 332 AZN, tamaşaçı 540 min.
2024-cü il: Maaş 1009 AZN, tamaşaçı 419 min.
Teatr ənənəvi olaraq şəhər mədəniyyətinin məhsuludur. Şəhər əhalisi 4.7 milyondan (2010) 5.5 milyona (2024) qədər artıb (təqribən +16%). Lakin şəhərlərdə cəmləşən bu yeni və böyük potensial kütlə teatr zallarına konvertasiya olunmayıb. Şəhər əhalisi artdıqca teatrın auditoriyasının azalması, teatrların müasir şəhərli insanın maraq dairəsindən və gündəmindən uzaqlaşdığını göstərən kritik bir indikatordur.
Bir tamaşaya düşən orta tamaşaçı sayını (productivity per show) hesabladıqda mənzərə daha aydın olur. Teatrlar daha az tamaşa nümayiş etdirir (5244-dən 3764-ə düşüb) və hətta bu az sayda olan tamaşaların belə zallarını doldurmaqda çətinlik çəkirlər. Cədvəldə maraqlı bir sabitlik var: Teatrların sayı (28-29) və Oturacaq tutumu (7800-8700) illər ərzində kəskin dəyişməyib. Bu o deməkdir ki, fiziki infrastruktur yerindədir, lakin “məzmun” (content) və “marketinq” bu infrastrukturu işlətmək üçün yetərli deyil.
2015-ci ildə: Bir tamaşada orta hesabla 143 nəfər iştirak edib.
2024-cü ildə: Bir tamaşada orta hesabla 111 nəfər iştirak edib.
Azərbaycan teatr sənayesinin statistik göstəriciləri təsdiq edir ki, hazırkı vəziyyət infrastruktur (kəmiyyət) çatışmazlığı ilə deyil, təklif olunan məhsulun müasir bazar tələblərinə (keyfiyyət və aktuallıq) uyğunlaşma dərəcəsi ilə xarakterizə olunur. 2019-cu ildən etibarən teatrların sayının 29 vahidə yüksəlməsinə və oturacaq potensialının qorunub saxlanılmasına baxmayaraq, illik tamaşaçı sayı 2015-ci ildəki 752 minlik tarixi zirvədən 2024-cü ildə 419 minə qədər geriləmişdir. Bu dinamika, mövcud maddi-texniki bazanın fəaliyyət effektivliyinin artırılması üçün klassik yanaşmalardan rəqəmsal dövrün estetik və interaktiv tələblərinə keçidi zəruri edir.
2010–2024-cü illər aralığında orta aylıq nominal əməkhaqqının 332 AZN-dən 1009 AZN-ə qədər, yəni təqribən 3 dəfə artması əhalinin alıcılıq qabiliyyətinin yüksəldiyini göstərir. Lakin bilet qiymətlərinin (5-15 AZN) artan gəlirlər fonunda cüzi qalması teatrı maliyyə baxımından əlçatan etsə də, onun asudə vaxt iqtisadiyyatında bir “üstünlük” kimi mövqeyini zəiflədir. Özəl teatr subyektlərinin (məsələn, M-Teatr) uğurlu “sold-out” təcrübələri sübut edir ki, müasir istehlakçı aşağı qiymət hədəfinə deyil, yüksək bədii və texniki keyfiyyətə malik “eksklüziv təcrübə”-ni əldə etməyə meyllidir.
Şəhər əhalisinin 4.7 milyondan 5.5 milyona qədər (təqribən 16%) artması teatrlar üçün genişlənən bir bazar deməkdir. Bu artan urbanizasiya potensialını real auditoriyaya çevirmək üçün müasir rəqəmsal marketinq strategiyalarının və hədəflənmiş (targeted) kommunikasiya kanallarının tətbiqi qaçılmazdır.
Teatrların dotasiya yönümlü strukturdan rəqabətədavamlı “mədəniyyət sənayesi” modelinə keçidi sahənin dayanıqlı inkişafı üçün əsas şərtdir. Məşğul əhalinin sayının 5 milyon nəfəri ötməsi fonunda, teatrın öz strateji reperatuarını bu dinamik kütlənin intellektual və emosional ehtiyaclarına uyğunlaşdırması, proqnozlaşdırılan eniş trendini müsbət istiqamətə dəyişə biləcək əsas amildir.